صنایع دستی چوبی؛ انواع آن و نحوه تشخیص

صنایع دستی چوبی؛ انواع آن و نحوه تشخیص

صنایع دستی چوبی یکی از پر طرفدارترین صنایع در دنیا است. به دلیل وجود انواع چوب در ایران، از گذشته تا کنون بیش از ۲۰ نوع صنایع دستی چوبی در ایران ساخته می­‌شده است. این صنایع برای تزئین منازل، در معماری و به عنوان ظروف مصرفی استفاده می‌­شود.

در سال­‌های گذشته، با کم شدن توجه به صنایع دستی، طرفداران صنایع دستی چوبی هم نسبت به گذشته کمتر شدند. اما هنوز هم این هنر زیبا، طرفداران زیادی دارد. امروز قصد داریم درباره برخی از انواع صنایع دستی چوبی صحبت کنیم.

معرق کاری؛ ظرافت و خلاقیت با چوب

یکی از انواع صنایع دستی چوبی، معرق کاری است. واژه معرق به معنا تکه و رگه است. در معرق کاری، تکه‌­ها ریز چوب را کنار هم قرار می‌­دهند و با آن طرحی زیبا می‌­سازند. این هنر، مربوط به دوره سلجوقیان است و از حدود ۸۰۰ سال پیش در ایران طرفداران زیادی داشته است. معرق را بیشتر در اصفهان می‌­شناسیم. اما شهرهای تبریز، یزد و کاشان هم در معرق کاری پیشگام هستند. در این شهرها، در اغلب بناها، می­توانید تلفیق معرق کاری با معماری ایرانی را ببینید.

معرق چوب بیشتر برای تزئین استفاده می­‌شود. اما گاهی می­‌توانید در موزه‌­ها، میز یا در و پنجره­‌هایی را هم ببینید که معرق کاری هستند. بهترین چوب‌­ها برای معرق کاری، آبنوس، گلابی، توت و سنجد است. از این چوب­‌ها به دلیل داشتن رنگ­ها متنوع، در معرق کاری استفاده می‌­کنند.

از سال ۱۳۳۴، تنوع جدیدی در صنعت معرق کاری به وجود آمد. استاد محمدطاهر امامی، با ایجاد خلاقیت‌­ها نوین در این صنعت، پدر معرق کاری ایران نام گرفت. یکی از شاهکارهای معرق کاری اثر دست استاد امامی، یک منبر معرق کاری است که در سال ۱۳۴۷، به سفارش یک مسجد در هامبورگ ساخته شده است. در ساخت این منبر، از منبت با گره چینی و معرق دوار استفاده شده و خطاطی خود استاد امامی هم بر بدنه منبر موجود است.

طرح “دوسوارکار” اثر استاد احمد رعنا، و طرح “زن” اثر استاد عباس شهمیرزادی، از دیگر آثار فاخر ایرانی در زمینه معرق چوبی است.

خراطی ؛ هنر فرم دادن چوب و تنه های بزرگ‌تر

یکی از انواع هنر دست چوبی در ایران، خراطی است. خراطی، هنر شکل دادن به چوب در جریان حرکت دورانی دستگاه خراطی است. خراطی، دستگاهی شبیه به چرخ سفالگری دارد. از خراطی بیشتر در ساخت دکوری­‌های دست‌­ساز استفاده می­‌شود، که این روزها در بین مردم طرفداران زیادی پیدا کرده است. عصا، ساز نی، بدنه قلیان، چوب رختی و پایه مبل و صندلی، از جمله هزاران وسیله‌­ای است که با خراطی ساخته می‌­شود.

هنر خراطی بسیار قدیمی است و به درستی نمی‌­توان قدمت آن را تشخیص داد. اما با توجه به گسترده بودن انواع چوب در ایران، در بسیاری از شهرهای ایران این هنر رواج داشته و دارد. رشت، ارومیه، سقز، دزفول، چالوس، ساری، سنندج، اردبیل، تبریز و تهران، شهرهایی هستند که بیشتر از همه در این صنعت فعالیت کرده­اند.

در برخی از نقاط ایران که چوب های خاص وجود دارد، این چوب‌­ها بیشتر در صنعت خراطی استفاده می­‌شوند. مثلا در منطقه دزفول، از یک چوب محلی به نام “جغ” در خراطی استفاده می­‌کنند. اما به طور کلی چوب­‌های گردو، نارون، توسکا، زبان گنجشک، شمشاد، بید، گلابی، چوب سفید و چنار در خراطی بیشترین استفاده را دارند. این صنعت، شاهکارهای فراوانی را در تاریخ هنر ایران به وجود آورده است. استاد رحیم فروتن، از پیشکسوتان صنعت خراطی به شمار می‌­آیند.

مشبک کاری؛ صنایع دستی چوبی بی‌‌بدیل

هر چیز شبکه ای شده را مشبک می‌گویند. منظور از اجسام مشبک کاری، در واقع اجسام پنجره پنجره است. این هنر به طور عمده بر روی چوب، سنگ و فلز اجرا می‌شود که در این بین، چوب از همه پرمصرف‌­تر است. گره‌­ها و نقوشی که روی چوب ایجاد می‌­شود را “درودگری” می­‌گویند.

شروع این هنر را می‌­توان از ابتدای زندگی بشر دانست. زمانی که برای وارد شدن نور به خانه­‌های خود، حفره­‌هایی بر دیواره خانه ایجاد می­‌کردند. اما در عصر صفویه، این هنر به اوج خود رسید. در بسیاری از آثار معماری آن دوران می‌­توانید این هنر را ببینید.

در گذشته مشبک کاری، بیشتر با عنوان صنعت چوب شناخته می‌­شده است، اما با ورود هندسه و ریاضیات در زندگی بشر، مشبک کاری با نقوش هندسی گره خورد و هنر مشبک کاری را به وجود آورد. در صنعت، بیشتر از همه، برای ساخت در و پنجره از مشبک کاری استفاده می‌­شود. در هنر نیز، مشبک کاری بیشترین استفاده را در ساخت جعبه­‌های مختلف و قاب عکس دارد. ساج، چنار و گردو، بهترین چوب­‌ها برای استفاده در این هنر هستند.

صنایع دستی چوبی معرق

قواره بری: منحصربفردترین صنایع دستی چوبی

هنر ساخت در و پنجره را قواره­بری می­‌گویند. در قواره­بری، نقوش اسلیمی در گره چینی چوب­‌ها استفاده می­‌شود و از تلفیق چوب با شیشه­‌های رنگی، طیف وسیعی از بازی رنگ و نور ایجاد می‌­شود. طرح­‌های قواره­بری یا ارسی‌­سازی، در سه دسته عمده قرار می­‌گیرند؛ طرح‌­های گیاهی، حیوانی و هندسی. معمولا یک طرح به طور مکرر در طول اثر تکرار می‌­شود که به آن “واگیره” می­‌گویند. این هنر، به طور عمده بزرگ‌تر از آن است که در فروشگاه­‌های صنایع دست­‌ساز بتوانید آن را تهیه کنید.

به احتمال زیاد، این هنر در عصر صفویه متولد شده است. برخی نیز شروع ارسی سازی را از دوران زندیه می­‌دانند. اما در هر دو صورت، این هنر در دوران قاجار، به اوج خود رسید. اوج عظمت و زیبایی قواره­بری چوبی را، می­توانید در پنجره شاه­‌نشین خانه­‌های قدیمی ببینید. کاخ گلستان، کاخ نیاوران، باغ فردوس، عمارت مسعودیه، چهل ستون، خانه­‌های سنتی کاشان از جمله بناهایی هستند که هنر قواره­بری، در آنها به زیبایی تمام به نمایش گذاشته شده است.

بجز زیبایی، ارسی­‌سازی کاربردهای دیگری هم در معماری دارد. شیشه­‌های رنگی و تکه تکه شده پنجر­های ارسی، باعث می‌­شود نور به میزان لازم وارد اتاق بشود؛ نه کمتر و نه بیشتر. همچنین با طلوع خورشید، رنگ­های مختلف به داخل خانه می­‌تابد که فضایی آرام را به وجود می‌­آورد و از لحاظ روانشناسی بسیار مفید است.

با ورود آهن و سیمان به صنعت ساختمان سازی، متاسفانه این هنر رو به فراموشی رفت. امروزه، کمتر بنایی را می‌­بینید که از این هنر در ساخت در و پنجره استفاده کرده باشد.

کپوبافی؛ هنری چوبی از جنوب کشور

کپوبافی؛ هنری چوبی از جنوب کشور

 از درخت نخل، تنها محصولاتی مانند خرما به دست نمی‌­آید. یکی از کاربردهای مهم درختان نخل، در ساخت صنایع دستی چوبی است. گهواره، سبد، بادبزن و کلاه، از جمله محصولاتی هستند که در جنوب کشور با چوب درخت نخل ساخته می‌­شوند. مهم‌ترین این صنایع، حصیربافی یا کپوبافی نام دارد.

آثار پیدا شده در بین النهرین، نشان می­‌دهد این هنر، بسیار قدیمی است و منشا هنرهای نساجی و سفالگری بوده است. نی­‌های مردابی، قابلیت انعطاف­‌پذیری بالایی دارند. زنان خوزستان، برگ‌­های خرما را دور نی­‌ها به شکل فتیل‌ه­ای می‌­بافند و طرح‌­های بسیار متنوعی از جمله صنایع دستی چوبی دکوری ایجاد می­‌کنند. این هنر، بیشتر در شمال دزفول رواج دارد و امروزه بیشتر از قبل، مورد توجه قرار گرفته است.

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

    منو اصلی